Çocukların Her Şeyi Var, Peki Neleri Eksik?

Günümüz çocukları oyuncaktan eğitim materyallerine, teknolojik imkânlardan farklı etkinliklere kadar pek çok seçeneğin içinde büyüyor. Ancak imkânların artması, çocukların gelişimleri için ihtiyaç duydukları her şeye sahip oldukları anlamına geliyor mu? Kaşif Çocuk Bahçelievler Biruni Kampüsü Müdür Yardımcısı Zeycan Karakuş, günümüz çocuklarının oyunla kurduğu ilişkiye, hayal gücünün gelişimine ve yetişkinlerin bu süreçteki rolüne dikkat çekti. “Elimizde az şey vardı ama hayal edecek çok yerimiz vardı” diyen Karataş ile çocuklara hazır dünyalar sunmak yerine kendi dünyalarını kurabilecekleri alanlar bırakmanın önemini vurguladı.

Çocukluğunuzu düşündüğünüzde aklınıza ilk olarak ne geliyor? Oyuncaklarınız mı, oynadığınız oyunlar mı?

Çocukluğumu düşündüğümde aklıma sahip olduğum oyuncakların sayısı gelmiyor. Aklıma, elimdeki küçücük şeylerle kurduğum kocaman dünyalar geliyor. Annemin bir iğne kutusu vardı. Bir gün benim yatağım olurdu o kutu, başka bir gün çalışma odam… Bazen de hayalimdeki evin bir parçası. Saklama kutularını arka arkaya dizer, onları tren vagonlarına dönüştürürdüm. Sonra o trenin içinde olduğumu hayal eder, hiç bilmediğim yerlere yolculuk ederdim. Her vagonda başka hikâyeler kurardım. Bir ip, bir oyuncak bebek, bir örgü parçası ya da elime geçen herhangi bir nesne, benim için yeni bir oyunun başlangıcıydı. Bir nesne vardı ama ne olacağı belli değildi. Onun neye dönüşeceğine ben karar veriyordum. Belki de çocukluğumuzun en güzel taraflarından biri buydu. Elimizde az şey vardı ama hayal edecek çok yerimiz vardı.

Bugünün çocukluğuyla kendi çocukluğunuzu karşılaştırdığınızda en büyük farkın ne olduğunu düşünüyorsunuz?

Bugünün çocuklarına baktığımızda ise bambaşka bir tablo görüyoruz. Oyuncaklar, materyaller, kitaplar, etkinlikler, teknolojik imkânlar… Çocukların ulaşabileceği pek çok şey var. Üstelik ebeveynlerin bunu yapmasının çok anlaşılır nedenleri de var. Kendi çocukluklarında yaşayamadıklarını çocuklarına yaşatmak istiyorlar. Kendilerinin sahip olamadıklarını çocuklarının sahip olmasını istiyorlar. Yoğun çalışma hayatı, şehir yaşamı ve zamanın yetmemesi nedeniyle bazen kaliteli zamanın yerini imkânlarla doldurmaya çalışıyorlar. Bunu bir eleştiri olarak söylemiyorum. Çünkü çoğu zaman bunun altında çok güzel bir niyet var: “Ben yaşayamadım, çocuğum yaşasın.”

Peki çocuğun her şeye sahip olması, gerçekten hiçbir şeyden yoksun olmadığı anlamına geliyor mu?

Burada kendimize başka bir soru sormamız gerekiyor: Çocuğun her şeye sahip olması, onun hiçbir şeyden yoksun olmadığı anlamına gelir mi? Belki bugün çocuklarımızın yaşadığı mesele yoksulluk değil, başka bir tür yoksunluk. Hayal kurmaya ayrılan alanın yoksunluğu. Çünkü önümüze hazır gelen her şey, bizi düşünmekten biraz uzaklaştırabilir. Bir oyuncağın ne olduğu bellidir. Nasıl kullanılacağı bellidir. Oyunun başlangıcı da çoğu zaman bellidir, sonu da. Biz ise çocuğa bütün bunları sunup sonra ondan hayal gücünü kullanmasını bekliyoruz. Biraz çelişkili değil mi?

Çocukların hayal gücünü desteklemek için ebeveynler ne yapabilir?

Bazen çocuğa daha az şey vermek değil, daha az yön vermek gerekiyor. Bir kutu verelim ve neye dönüşeceğini söylemeyelim. Bir ip verelim ve ne yapacağını göstermeyelim. Bir kumaş parçası verelim ve “Bununla bunu yapabilirsin.” demeyelim. Sonra da biraz kenara çekilip izleyelim. Çünkü çocukların her oyununa yetişkin aklıyla müdahale ettiğimizde, farkında olmadan onların hayal dünyasına da sınırlar koyabiliyoruz. Bizim bildiğimiz oyunu oynamasını istemek kolay. Asıl zor olan, bizim de sonucunu bilmediğimiz bir oyunun içinde çocuğu özgür bırakabilmek.

Bu yaklaşım okul öncesi eğitim açısından neden önemli?

Okul öncesi dönemin en kıymetli taraflarından biri burada başlıyor. Çocuğa yalnızca bilgi vermek değil, düşünme zemini hazırlamak… Bugün iki ile ikinin dört ettiğini biliyoruz. Cevap elbette dört. Ama hayat boyunca karşılaşacağı her sorunun yalnızca tek bir cevabı, tek bir yöntemi ve tek bir yolu olmayacak. O hâlde çocuğun zihnini daha okul öncesinde tek bir doğruya ulaşmaya değil, farklı yolları deneyebilmeye hazırlamak önemli. “Başka nasıl olabilir?”, “Başka türlü deneyebilir miyiz?” ya da “Bunun başka bir yolu var mı?”... Belki çocuğun daha küçükken sorduğu bu sorular, ileride bir matematik sorusundan çok daha büyük meselelerde karşısına çıkacak.

Okul öncesi dönemde asıl mesele çocuğun mümkün olduğunca fazla bilgi öğretmesi değil mi?

Mesele fazla bilgi öğrenmesi değil. Mesele düşünmeyi öğrenmesi. Alternatif üretebilmesi. Denemekten korkmaması. Bir şey işe yaramadığında başka bir yol arayabilmesi. Kendi fikrini oluşturabilmesi. Ve belki de en önemlisi, kendi dünyasını kurabilmesi.

Bunun için geçmişteki çocukluk anlayışına geri dönmemiz mi gerekiyor?

Bunun için çocuklarımızı geçmişe döndürmemiz gerekmiyor. Bizim çocukluğumuzdaki yoksunluğu yeniden yaşamalarını da istemiyoruz. Ama geçmişte sahip olduğumuz bir şeyi bugüne taşıyabiliriz: Her şeyin hazır olmadığı bir alanı.

Çocuğun sıkılmasına izin vermek de bu alanın bir parçası mı?

Çünkü çocuk bazen sıkılmalı. Bazen ne yapacağını bilememeli. Bazen elindeki nesneye uzun uzun bakmalı. Bazen yanlış yapmalı. Bazen aynı oyunu defalarca değiştirmeli. Ve bazen yetişkin olarak bizim yapabileceğimiz en güzel şey, hiçbir şey yapmadan onu izlemek olmalı. Çünkü çocukların hayatını tamamen kolaylaştırmaya çalışırken, onların keşfetme ihtiyacını da ellerinden almamalıyız. Onlara her şeyi vermek yerine, bir şeyleri kendilerinin bulabilecekleri alanlar bırakmalıyız.

Peki, “Eskiden çocuklar daha yaratıcıydı” demek sizce doğru mu?

Belki mesele “Eskiden çocuklar daha yaratıcıydı.” demek değil. Bence asıl mesele şu: Çocuklara ne kadar alan bırakıyoruz? Çünkü bir iğne kutusu, bir ip, bir saklama kutusu ya da küçük bir bez parçası kendi başına mucize değildir. Onu bir dünyaya dönüştüren çocuğun zihnidir.

Son olarak bugünün anne ve babalarına ne söylemek istersiniz?

Biz yetişkinlerin görevi, o dünyayı onun yerine kurmak değil; kendi dünyasını kurabileceği alanı korumaktır. Çocukların her şeyi olabilir. Ama bırakın bazı şeyleri de kendileri hayal etsin. Çünkü geleceğin çocuklarına yalnızca daha fazla bilgi değil, daha fazla düşünme özgürlüğü bırakmamız gerekiyor.