Çocuklar Söylediklerimizi mi, Yaptıklarımızı mı Daha Çok Hatırlar?

“Bağırmamalısın.”

“Eşyalarını yerine koymalısın.”

“Teşekkür etmeyi unutma.”

“Telefonla çok fazla vakit geçirme.”

Çocuklara gün içinde pek çok şey söylüyoruz. Onlara doğru davranışı anlatıyor, kuralları hatırlatıyor ve nasıl davranmaları gerektiğini öğretmeye çalışıyoruz. Peki çocukların zihninde daha güçlü bir iz bırakan hangisi: Söylediklerimiz mi, yaptıklarımız mı? Çocuklar yalnızca kendilerine söylenenleri dinleyerek değil, çevrelerindeki yetişkinleri gözlemleyerek de öğrenir. Hatta bazen uzun uzun anlattığımız bir davranıştan çok, farkında bile olmadan yaptığımız küçücük bir hareket onların hafızasında yer edebilir.

Çocuklar İyi Birer Gözlemcidir

Bir çocuk için yetişkinlerin davranışları adeta canlı bir öğrenme alanıdır. Anne ve babasının insanlarla nasıl konuştuğunu, öfkelendiğinde ne yaptığını, hata yaptığında nasıl tepki verdiğini, bir sorunla karşılaştığında nasıl çözüm ürettiğini gözlemler. Bu nedenle “Nazik olmalısın.” demek elbette önemlidir; ancak çocuğun çevresindeki yetişkinlerin birbirlerine nazik davrandığını görmesi çok daha güçlü bir mesaj verebilir. Çünkü çocuk için davranış, sözcüklerin hayata geçmiş hâlidir.

Söylediğimizle Yaptığımız Farklıysa Ne Olur?

Çocuklara bazen farkında olmadan birbiriyle çelişen mesajlar verebiliriz. Örneğin çocuğumuza “Sinirlenince bağırmamalısın.” dedikten kısa süre sonra öfkelendiğimizde sesimizi yükseltebiliriz. Ya da “Yemek yerken telefonla ilgilenmiyoruz.” deyip sofrada kendi telefonumuza bakabiliriz. Böyle durumlarda çocuk, kuraldan çok gördüğü davranışı örnek alabilir. Çünkü onun açısından yetişkinin yaptığı şey, “Gerçek hayatta böyle davranılıyor.” mesajını taşır. Bu yüzden çocuk yetiştirirken yalnızca hangi kuralları koyduğumuz değil, o kurallarla ne kadar uyumlu davrandığımız da önemlidir.

Küçük Davranışlar Büyük Mesajlar Taşır

Model olmak yalnızca büyük ve önemli davranışlarla ilgili değildir. Günlük hayatın sıradan anları da çocuk için güçlü öğrenme fırsatlarıdır. Dökülen suyu kızmadan temizlemek, birine teşekkür etmek, yanlış yaptığımızda özür dilemek, verdiğimiz sözü tutmak, kullandığımız eşyayı yerine koymak, sırada beklemek ya da bir başkasının sözünü kesmeden dinlemek… Çocuk bütün bunları izler. Üstelik çoğu zaman bizim onu izlediğini düşünmediğimiz anlarda. Bir süre sonra çocuğun oyun oynarken kullandığı bir cümlede, arkadaşına yaklaşımında ya da bir sorun karşısındaki tepkisinde kendimizden küçük parçalar görebiliriz.

Duygularımızla Nasıl Baş Ettiğimizi de Öğrenirler

Çocukların yetişkinlerden öğrendiği şey yalnızca görgü kuralları değildir. Duygularla nasıl başa çıkılacağını da gözlemleyerek öğrenirler. Bir yetişkin sinirlendiğinde hemen bağırıyor mu, yoksa sakinleşmek için kendisine zaman mı tanıyor? Üzüldüğünde duygusunu ifade edebiliyor mu? Hata yaptığında suçu başkasına mı atıyor, yoksa sorumluluk alabiliyor mu? Çocuk bu davranışları zamanla kendi dünyasına taşımaya başlayabilir. Bu nedenle “Öfkelenebilirsin ama kimseye zarar vermemelisin.” demenin yanında, yetişkinlerin kendi öfkelerini sağlıklı biçimde yönetmeye çalışması da oldukça değerlidir.

Mükemmel Olmak Gerekmiyor

Çocuğa iyi bir örnek olmak, her zaman kusursuz davranmak anlamına gelmez. Yetişkinler de yorulur, sinirlenir, sabırsız davranabilir ve hata yapabilir. Asıl önemli olan, hatadan sonra ne yaptığımızdır. Çocuğumuza gereğinden sert konuştuysak, “Az önce sana böyle konuşmam doğru değildi. Sinirlenmiştim ama bunu daha farklı söyleyebilirdim.” diyebilmek de güçlü bir öğrenme deneyimidir. Böylece çocuk yalnızca hata yapmamayı değil, hata yaptığında sorumluluk almayı ve ilişkiyi onarmayı da öğrenir.

Çocuğunuzun Davranışlarında Kendinizi Görebilirsiniz

Bazen çocuklarımızda değiştirmek istediğimiz bir davranış fark ettiğimizde ilk refleksimiz onları uyarmak olabilir. Oysa önce kendimize küçük bir soru sormak faydalı olabilir: “Bu davranışın bir benzerini günlük hayatında benden görüyor olabilir mi?”. Elbette çocukların her davranışı anne ve babalarını taklit etmelerinden kaynaklanmaz. Mizaçları, gelişim dönemleri, sosyal çevreleri ve yaşadıkları deneyimler de davranışlarını şekillendirir. Ancak yetişkinlerin oluşturduğu model, bu gelişim sürecinin önemli parçalarından biridir.

Çocuklar Bizi Dinlerken Aynı Zamanda İzliyor

Çocuklara değerleri, sınırları ve doğru davranışları anlatmak önemlidir. Fakat eğitimin yalnızca kelimelerle gerçekleşmediğini hatırlamak gerekir.

• “Paylaş.” derken bizim paylaşmamız,
• “Özür dile.” derken gerektiğinde bizim de özür dilememiz,
• “Sakin ol.” derken kendi öfkemizi yönetmeye çalışmamız,
• “Beni dinle.” derken onun anlattıklarını gerçekten dinlememiz…

Çocuğun zihninde uzun açıklamalardan çok daha güçlü izler bırakabilir. Çünkü çocuklar söylediklerimizi duyarken, yaptıklarımızı da kaydeder ve bazen onlara verdiğimiz en kalıcı ders, hiç konuşmadan verdiğimiz derstir.