Çocuklar Neden Yalan Söyler? Her Yalan Gerçekten Yalan mıdır?

Çocuğunuz size bir şey anlattığında gerçeği tam olarak yansıtmadığını fark ettiğiniz oldu mu? Oyuncağını kırdığı halde “Ben yapmadım.” demesi, odasını toplamadığı halde “Topladım.” diye ısrar etmesi ya da yaşadığı bir olayı olduğundan çok daha farklı anlatması… Bu durum ebeveynlerde hemen “Çocuğum neden yalan söylüyor?” sorusunu gündeme getirebilir. Ancak çocukların gerçeği değiştiren her anlatımı, yetişkinlerin bildiği anlamda bilinçli bir “yalan” olmayabilir. Özellikle okul öncesi dönemde hayal gücü, korkular, istekler ve gerçeklik arasındaki sınırlar henüz tam olarak netleşmemiştir. Bu nedenle çocuğun söylediği sözün arkasındaki nedeni anlamaya çalışmak, yalnızca “Yalan söyleme!” demekten çok daha etkili olabilir.

Çocuklar Neden Yalan Söyler?
Çocukların gerçeği değiştirmesinin tek bir nedeni yoktur. Yaşına, gelişim dönemine ve içinde bulunduğu duruma göre farklı nedenler ortaya çıkabilir.

Ceza almaktan korkabilir:  Çocuklar bazen yaptıkları davranışın sonucundan kaçınmak için gerçeği saklayabilir. Örneğin kırdığı bir oyuncağın ardından “Ben kırmadım.” demesi, her zaman yalan söylemeyi alışkanlık haline getirdiği anlamına gelmez. Çocuk, yaptığı davranıştan çok anne babasının vereceği tepkiyi düşünüyor olabilir. Bu nedenle “Bunu sen mi yaptın?” sorusundan önce “Bir şey olmuş gibi görünüyor. Bana ne olduğunu anlatmak ister misin?” demek, çocuğun kendini daha güvende hissetmesine yardımcı olabilir.

Hayal gücü ile gerçek birbirine karışabilir: Özellikle okul öncesi dönemde çocukların hayal dünyası oldukça güçlüdür. Bir çocuk, gerçekleşmesini istediği bir olayı gerçekleşmiş gibi anlatabilir. “Dün parka gittim ve uçan bir köpek gördüm.” dediğinde bunu yetişkinlerin anladığı anlamda bir yalan olarak değerlendirmek doğru olmayabilir. Çocuk, oyun ile gerçek arasında yetişkinler kadar keskin bir ayrım yapamayabilir. Bazen de çocuk, hayal ettiği bir şeyi anlatırken bunun gerçek olmadığını bilse bile hikâyesini gerçeğe dönüştürmekten keyif alabilir.

İlgi görmek isteyebilir: Bazı çocuklar daha fazla ilgi çekebilmek için yaşadıklarını abartabilir. “Ben bunu tek başıma yaptım!”, “Bunu herkes yapamadı ama ben yaptım.” gibi ifadeler, çocuğun kendisini değerli ve önemli hissetme ihtiyacıyla ilişkili olabilir. Burada önemli olan yalnızca anlatının doğru olup olmadığına değil, çocuğun neden böyle bir anlatıma ihtiyaç duyduğuna da bakmaktır.

Bir isteğini gerçekleştirmeye çalışabilir: Çocuklar bazen istedikleri bir şeyi elde etmek için gerçeği değiştirebilir. Örneğin; “Ödevimi yaptım.” diyerek oyun oynamak isteyebilir. Bu durumda çocuğu doğrudan “yalancı” olarak etiketlemek yerine, dürüstlüğün neden önemli olduğunu anlatmak ve davranışın sonucunu sakin biçimde göstermek daha sağlıklıdır.

Başkalarını memnun etmek isteyebilir: Çocuklar bazen anne babalarını üzmemek veya onları hayal kırıklığına uğratmamak için gerçeği saklayabilir. “Okulda çok güzel geçti.” derken aslında zorlandığı bir günü gizliyor olabilir. Bu nedenle çocukların yalnızca olumlu şeyleri değil, zorlandıkları ve hata yaptıkları durumları da rahatlıkla anlatabilecekleri bir iletişim ortamına ihtiyaçları vardır.

Her Gerçek Dışı Anlatım Yalan Değildir

Çocukların gelişim dönemlerini dikkate almak burada büyük önem taşır. Özellikle küçük yaşlarda çocuklar;

• - Hayal ettikleri şeyleri gerçekmiş gibi anlatabilir.
• - Yaşadıkları bir olayı yanlış hatırlayabilir.
• - Bir hikâyeye kendi hayal ettikleri ayrıntıları ekleyebilir.
• - Bir şeyi çok istedikleri için olmuş gibi anlatabilir.
• - Korktukları için gerçeği saklayabilir.
• - Yaşadıkları bir olayı abartarak anlatabilir.

Dolayısıyla çocuğun söylediği her gerçek dışı cümleye “yalan” etiketi koymak, onun gelişimsel özelliklerini gözden kaçırmamıza neden olabilir. Önemli olan çocuğun yaşını, gelişim düzeyini, niyetini ve içinde bulunduğu koşulları birlikte değerlendirmektir.

“Yalancı” Demek Neden Doğru Değil?

Çocuğun davranışını eleştirmek ile çocuğun kişiliğini etiketlemek birbirinden farklıdır. “Yalan söyledin, bu davranışın doğru değil.” demek davranışa odaklanırken, “Sen yalancısın.” demek çocuğun kimliğine yönelik bir etiket oluşturur. Çocuk zaman içinde kendisini gerçekten “yalancı bir çocuk” olarak görmeye başlayabilir. Bunun yerine davranışı konuşmak ve doğruyu söylemenin neden önemli olduğunu açıklamak daha yapıcıdır.

Ebeveynler Nasıl Yaklaşmalı?

Çocuğun gerçeği değiştirdiğini fark ettiğinizde ilk tepkiniz oldukça önemlidir.

• - Sakin kalın: Öfkeyle verilen tepkiler çocuğun gerçeği daha fazla saklamasına neden olabilir. Öncelikle sakin kalmaya çalışın.
• - Nedenini anlamaya çalışın: “Bunu neden söyledin?” sorusunu suçlayıcı bir tonla sormak yerine, çocuğun ne yaşamış olabileceğini anlamaya çalışın. “Bunu söylemene neden olan bir şey var mı?” ya da “Bunu söylerken nasıl hissediyordun?” gibi sorular çocuğun kendisini ifade etmesine yardımcı olabilir.
• - Doğruyu söylediğinde bunu fark edin: Çocuğunuz yaptığı bir hatayı dürüstçe anlattığında, yalnızca hataya odaklanmayın. “Bana gerçeği anlattığın için teşekkür ederim. Hata yapabilirsin, önemli olan bunu konuşabilmemiz.” demek, dürüstlüğü destekleyen güçlü bir mesajdır.
• - Evde dürüstlüğü modelleyin: Çocuklar yalnızca söylediklerimizi değil, davranışlarımızı da gözlemler. Ebeveynlerin kendi hatalarını kabul etmesi, verdikleri sözleri tutması ve gerektiğinde “Ben burada hata yaptım.” diyebilmesi, çocuklara dürüstlüğün günlük yaşamda nasıl göründüğünü öğretir.

Peki Ne Zaman Daha Dikkatli Olmalı?

Çocukluk döneminde zaman zaman gerçeği değiştirmek tek başına endişe verici bir durum değildir. Ancak davranış çok sık tekrarlanıyor, farklı ortamlarda sürekli görülüyor ve çocuğun sosyal ilişkilerini ya da günlük yaşamını belirgin şekilde etkiliyorsa durum daha yakından ele alınabilir. Özellikle çocuğun neden sürekli gerçeği saklama ihtiyacı hissettiğini anlamaya çalışmak önemlidir. Çünkü bazen asıl mesele söylenen söz değil, o sözün arkasındaki korku, kaygı, kabul edilme isteği veya güven ihtiyacı olabilir. Gerekli görüldüğünde bir çocuk gelişimi uzmanından veya psikologdan destek almak, davranışın altında yatan nedenleri anlamaya yardımcı olabilir.

Sonuç: Önce Yalanı Değil, Mesajı Anlamaya Çalışın

Çocukların gerçeği değiştiren sözleri ebeveynler için zaman zaman zorlayıcı olabilir. Ancak her durumda ilk sorunun “Neden yalan söylüyorsun?” olması gerekmeyebilir. Bazen çocuk korktuğu için, bazen hayal ettiği için, bazen dikkat çekmek istediği için, bazen de henüz gerçek ile hayal arasındaki sınırları yetişkinler kadar net kuramadığı için farklı bir anlatım kullanabilir. Bu nedenle çocuğun sözlerini yalnızca doğru veya yanlış olarak değerlendirmek yerine, “Bu davranış bana çocuğum hakkında ne anlatıyor?” diye düşünmek daha anlamlı olabilir. Çocukların dürüstlüğü öğrenebilmesi için öncelikle hata yaptıklarında da konuşabilecekleri, yargılanmadan dinlenebilecekleri ve kendilerini güvende hissedebilecekleri bir ilişkiye ihtiyaçları vardır. Çünkü dürüstlük yalnızca doğruyu söylemeyi öğretmekle değil, doğruyu söylemenin güvenli olduğunu hissettirmekle de gelişir.