Çocuğumuzun Her Sorununu Çözerek Ona İyilik mi Yapıyoruz?

Çocuğumuz bir konuda zorlandığında yardım etmek istememiz son derece doğaldır. Yapamadığı bir işi tamamlamak, arkadaşıyla yaşadığı sorunu çözmek, kaybettiği eşyayı bulmak veya karşılaştığı engeli hızla ortadan kaldırmak çoğu zaman koruyucu bir yaklaşım gibi görünür. Ancak çocukların gelişiminde önemli olan yalnızca karşılaştıkları sorunların çözülmesi değildir. Sorunlarla karşılaştıklarında ne yapacaklarını öğrenmeleri de gerekir. Yetişkinin her güçlükte hemen devreye girmesi, kısa vadede çocuğu rahatlatabilir. Fakat sürekli hâle geldiğinde çocuğun düşünme, deneme, hata yapma, hayal kırıklığını yönetme ve kendi çözümünü geliştirme fırsatlarını azaltabilir. Bu nedenle asıl soru “Çocuğuma yardım etmeli miyim?” değil, “Ne kadar yardım etmeliyim?” olmalıdır.

Her Zorlanma Ortadan Kaldırılması Gereken Bir Problem Değildir

Çocuğun zorlandığını görmek ebeveyn için rahatsız edici olabilir. Ancak gelişim açısından zorlanmak her zaman olumsuz değildir. Yapbozun bir parçasını bulamamak, oyuncağını istediği gibi kuramamak, ayakkabısını giymekte güçlük çekmek veya oyun sırasında küçük bir anlaşmazlık yaşamak çocuğa problem çözme fırsatı sunabilir. Çocuk böyle durumlarda düşünür, farklı yollar dener, başarısız olur, yeniden dener ve gerektiğinde yardım ister. Yetişkin her engeli ortaya çıktığı anda kaldırdığında çocuk sonuca daha kolay ulaşır. Ancak çözüme giden süreci deneyimleme fırsatının bir bölümünü kaybedebilir.

Problem Çözme Becerisi Deneyimle Gelişir

Problem çözme yalnızca okulda kullanılan akademik bir beceri değildir. Günlük yaşamın hemen her alanında karşımıza çıkar. Bir oyuncağın nasıl çalıştırılacağını anlamak, yüksek bir yere ulaşmanın güvenli bir yolunu düşünmek, arkadaşlarıyla aynı oyuncağı nasıl paylaşacağını planlamak veya yaptığı yapının neden sürekli devrildiğini fark etmek problem çözmenin farklı biçimleridir. Bu becerinin gelişebilmesi için çocuğun küçük ve yaşına uygun problemlerle karşılaşması gerekir. Çocuğa sürekli hazır çözüm sunulduğunda ise düşünme süreci yetişkine geçmiş olur.

Hemen Müdahale Etmeden Önce Biraz Bekleyin

Çocuk bir sorun yaşadığında birkaç saniye beklemek bile önemli olabilir. Çünkü yetişkinin yardım etmeye hazırlandığı sırada çocuk kendi çözümünü bulmak üzere olabilir. Önce çocuğun ne yaptığını gözlemlemek gerekir. Denemeye devam ediyor mu? Farklı yöntemler kullanıyor mu? Yardım istiyor mu? Yoksa durum artık baş edemeyeceği kadar zorlayıcı hâle mi geldi? Bu kısa gözlem, gerçekten müdahaleye ihtiyaç olup olmadığını anlamaya yardımcı olur. Bazen çocuğun ihtiyacı çözüm değil, yalnızca biraz daha zamandır.

Çözümü Vermek Yerine Düşünmesine Yardımcı Olun

Çocuğun zorlandığı her durumda problemi tamamen onun çözmesini beklemek de gerekli değildir. Yetişkin rehberlik edebilir. Ancak rehberlik ile problemi çocuğun yerine çözmek arasında fark vardır. Doğrudan sonucu söylemek yerine çocuğun durumu fark etmesini sağlayacak küçük yönlendirmeler yapılabilir. Alternatifleri düşünmesine, önceki deneyimlerini hatırlamasına veya problemi daha küçük adımlara ayırmasına yardımcı olunabilir. Amaç yetişkinin doğru cevabı mümkün olduğunca hızlı vermesi değil, çocuğun cevaba ulaşma sürecine katılmasıdır.

Küçük Hayal Kırıklıklarıyla Karşılaşmasına İzin Verin

Bir oyunda kaybetmek, istediği yapıyı kuramamak, arkadaşının her zaman onun istediği oyunu seçmemesi veya bir işi ilk denemede başaramamak çocukta hayal kırıklığı yaratabilir. Ebeveynler doğal olarak bu duyguyu azaltmak ister. Ancak çocuğun hayatındaki bütün hayal kırıklıklarını ortadan kaldırmak mümkün olmadığı gibi gerekli de değildir. Yaşına uygun ve yönetilebilir hayal kırıklıkları çocuğun duygularını tanımasına, beklemesine, yeniden denemesine ve başarısızlık sonrasında toparlanmasına fırsat verir. Burada çocuğu duygusuyla yalnız bırakmak değil, duyguyu kabul ederken problemi hemen ortadan kaldırmamak önemlidir.

Arkadaşlık Sorunlarında Hemen Hakem Olmayın

Çocukların sosyal ilişkilerinde de yetişkinler bazen çok hızlı devreye girebilir. Oyuncağı paylaşamamak, oyunun kurallarında anlaşamamak veya kimin önce oynayacağına karar verememek çocukluk döneminin doğal sosyal problemleri arasındadır. Fiziksel veya duygusal güvenliği tehdit eden bir durum yoksa çocuklara önce kendi çözümlerini üretmeleri için alan tanınabilir. Bu süreçte çocuk sırasını beklemeyi, kendi isteğini ifade etmeyi, karşısındakini dinlemeyi, uzlaşmayı ve gerektiğinde alternatif geliştirmeyi öğrenebilir. Yetişkinin her anlaşmazlıkta kimin haklı olduğuna karar vermesi, çocukların bu sosyal becerileri kullanabilecekleri alanı daraltabilir.

Hata Yapmasını Engellemek Yerine Hatadan Öğrenmesini Destekleyin

Çocuğun hata yapacağını önceden gördüğümüzde onu uyarmak isteyebiliriz. Bazı durumlarda, özellikle güvenlik söz konusuysa bu gereklidir. Ancak sonucu güvenli olan küçük hatalar önemli öğrenme fırsatları oluşturabilir. Yanlış yapboz parçasını denemek, bir yapının dengesini yanlış kurmak veya yaptığı seçimin işe yaramadığını görmek çocuğa doğrudan deneyim sunar. Hatanın ardından hemen eleştirmek yerine ne olduğunu fark etmesine ve başka bir yöntem geliştirmesine fırsat vermek daha işlevsel olabilir. Çocuk böylece hatayı kaçınılması gereken bir durumdan çok, yeniden düşünme fırsatı olarak deneyimleyebilir.

Ne Zaman Yardım Etmeliyiz?

Çocuğun her sorununu kendi başına çözmesini beklemek doğru değildir. Yaşına ve gelişim düzeyine uygun olmayan durumlarda yetişkin desteğine ihtiyaç duyması doğaldır. Özellikle güvenliğini tehdit eden bir durum varsa yetişkin müdahale etmelidir. Çocuk uzun süre denemesine rağmen ilerleyemiyorsa, yaşadığı güçlük yoğun bir duygusal zorlanmaya dönüşüyorsa veya problem kendi becerilerinin belirgin biçimde üzerindeyse destek verilebilir. Buradaki önemli nokta yardımın miktarıdır. Bazen bütün problemi çözmek yerine yalnızca ilk adımda yardımcı olmak yeterlidir. Çocuğun devamını kendisinin getirmesine fırsat verilmesi, bağımsızlığını korurken ihtiyaç duyduğu desteği almasını sağlar.

Çocuğun “Yapabilirim” Deneyimine İhtiyacı Var

Bir çocuk kendi çözümünü bulduğunda yalnızca o problemi aşmış olmaz. Aynı zamanda kendi becerileri hakkında da bir deneyim kazanır. Denediğini, zorlandığını ve sonunda bir yol bulabildiğini görür. Bu deneyimler zamanla çocuğun yeni durumlar karşısında daha fazla girişimde bulunmasını destekleyebilir. Bunun için her zaman başarılı olması gerekmez. Asıl önemli olan, bir sorunla karşılaştığında düşünmeye ve denemeye değer olduğunu öğrenmesidir.

Ebeveynin Rolü Sorunları Yok Etmek Değil, Çocuğa Yol Göstermektir

Çocuğa destek olmak ile onun önündeki bütün engelleri kaldırmak aynı şey değildir. Çocuğun gerçekten ihtiyaç duyduğu anlarda yanında olmak önemlidir. Ancak yapabileceği şeyleri sürekli onun adına yapmak, çözebileceği sorunları çözmek veya yaşayabileceği her hayal kırıklığını önlemeye çalışmak gelişim alanını daraltabilir. Bazen destek olmak yardım etmek, bazen küçük bir ipucu vermek, bazen yalnızca yanında durmak, bazen de hiç müdahale etmeden denemesine izin vermektir. Çünkü çocukların yalnızca sorunlarının çözülmesine değil, sorun çözebildiklerini deneyimlemeye de ihtiyaçları vardır.