Çocuğumuza Sürekli “Aferin” Demeli miyiz?

Çocuk resmini gösterir: “Aferin!”. Oyuncaklarını toplar: “Aferin!”. Yemeğini bitirir, ayakkabısını giyer, bir yapbozu tamamlar: Yine “Aferin!”. Çocuğumuzu takdir etmek, başarısını fark ettiğimizi göstermek ve onu desteklemek isteriz. Bu nedenle “aferin” günlük iletişimimizin en sık kullandığımız ifadelerinden biri hâline gelebilir. Elbette çocuğa “aferin” demekte tek başına yanlış bir şey yoktur. Ancak her davranışın ardından otomatik olarak aynı övgüyü kullanmak yerine, zaman zaman çocuğun çabasını, sürecini, seçimini ve kendi başarısını fark etmesini sağlayacak ifadeler kullanmak daha anlamlı olabilir.

Övgü Neden Önemlidir?

Çocuklar yetişkinlerden aldıkları geri bildirimlere önem verir. Ebeveyninin veya öğretmeninin yaptığı bir şeyi fark etmesi, çocuk için değerli bir sosyal deneyimdir. Takdir edilmek çocuğun olumlu davranışlarının görülmesini sağlayabilir ve çabasının fark edildiğini hissettirebilir. Buradaki önemli nokta, övgünün varlığından çok nasıl kullanıldığıdır. Her küçük davranışın ardından aynı sözcüğün tekrarlanması zamanla verilen geri bildirimin içeriğini azaltabilir. Çocuk neyin takdir edildiğini anlamak yerine yalnızca genel bir onay duyabilir.

“Aferin” Yerine Ne Yaptığını Söyleyin

Çocuğa verilebilecek en güçlü geri bildirimlerden biri, yaptığı şeyi fark ettiğinizi göstermektir. Örneğin yalnızca “Aferin” demek yerine çocuğun davranışını tarif etmek mümkündür. Oyuncaklarını topladığında odasını düzenlemek için emek verdiğini, bir yapbozu tamamladığında farklı parçaları deneyerek sonuca ulaştığını veya arkadaşına yardımcı olduğunda onun ihtiyacını fark ettiğini belirtebilirsiniz. Böylece çocuk yalnızca övüldüğünü değil, hangi davranışının fark edildiğini de anlayabilir.

Sonuçtan Çok Çabayı Fark Edin

Çocukların yaptığı her şey başarılı bir sonuçla bitmeyebilir. Bir kule yapar ve kule devrilir. Resmi istediği gibi olmaz. Yarışmayı kazanamaz. Bir yapbozu tamamlayamaz. Bu durumlarda yalnızca başarılı sonuçları övmek, çocuğun zamanla sonuca daha fazla odaklanmasına neden olabilir. Oysa öğrenmenin önemli bir bölümü deneme sırasında gerçekleşir. Çocuğun uzun süre uğraşması, farklı yöntemler denemesi, hata yaptıktan sonra yeniden başlaması veya zorlandığı hâlde devam etmesi de fark edilmeye değerdir. Çabanın görülmesi, başarının yalnızca ortaya çıkan sonuçtan ibaret olmadığını çocuğa gösterebilir.

Çocuğun Kendi Başarısını Fark Etmesine Fırsat Verin

Çocuk bir işi tamamladığında yetişkin çoğu zaman hemen değerlendirme yapar. Oysa bazen ilk değerlendirmeyi çocuğun kendisinin yapmasına fırsat vermek mümkündür. Yaptığı resimde en çok hangi bölümü sevdiğini, bir yapıyı oluştururken en çok nerede zorlandığını veya sonunda başardığında nasıl hissettiğini düşünmesi desteklenebilir. Böylece odak yetişkinin değerlendirmesinden çocuğun kendi deneyimine doğru kayar. Uzun vadede önemli olan çocuğun yalnızca başkasından onay almak istemesi değil, kendi çabasını ve ilerlemesini de fark edebilmesidir.

Her Davranışın Ödüle Dönüşmesi Gerekmiyor

Çocuklar günlük yaşamda pek çok olumlu davranış gösterir. Eşyalarını yerine koymak, kendi işini yapmak, arkadaşına yardımcı olmak veya günlük sorumluluklarını yerine getirmek bunlardan bazılarıdır. Bu davranışların her birinin büyük bir övgü, ödül veya kutlamayla karşılanması gerekli değildir. Bazı davranışlar zaman içinde günlük yaşamın doğal bir parçasına dönüşmelidir. Çocuğun yaptığı şeyin doğal sonucunu görmesi de önemlidir. Oyuncaklarını topladığında aradığı oyuncağı daha kolay bulabilmesi veya masasını düzenlediğinde çalışma alanını daha rahat kullanabilmesi buna örnektir.

Sürekli Onay Beklemesini Nasıl Önleyebiliriz?

Çocuk yaptığı her şeyin ardından yetişkinin tepkisini kontrol etmeye başlayabilir. Resmini yaptıktan sonra hemen ebeveynine gösteriyor, yaptığı her küçük işin ardından değerlendirme bekliyor veya yetişkin onaylamadığında yaptığı şeyden emin olamıyorsa geri bildirim biçimini çeşitlendirmek faydalı olabilir. Her seferinde değerlendirme yapmak yerine bazen yalnızca ilgi göstermek, soru sormak veya çocuğun kendi düşüncesini ifade etmesine alan açmak mümkündür. Bu yaklaşım, çocuğun yaptığı şeyleri yalnızca yetişkinlerin beğenisi üzerinden değerlendirmemesine yardımcı olabilir.

Kişiliği Değil Davranışı Fark Edin

Övgü verirken kullanılan ifadeler de önemlidir. Çocuğu sürekli “çok zekisin”, “sen en iyisisin” veya “sen mükemmelsin” gibi genel ifadelerle tanımlamak yerine yaptığı davranışa odaklanmak daha somut bir geri bildirim sağlar. Çünkü kişilik özelliğine yönelik genel ifadeler çocuğun kendisini belirli bir etikete göre değerlendirmesine neden olabilir. Davranışa ve sürece yönelik geri bildirim ise değiştirilebilir ve geliştirilebilir noktalara odaklanır. Önemli olan çocuğun kendisini kanıtlamak zorunda hissetmesi değil, öğrenmenin ve gelişmenin devam eden bir süreç olduğunu deneyimlemesidir.

Başkalarıyla Karşılaştırarak Övmeyin

Övgünün dikkat edilmesi gereken bir başka biçimi de karşılaştırmadır. Çocuğu kardeşiyle, arkadaşlarıyla veya sınıftaki diğer çocuklarla karşılaştırarak takdir etmek ilk anda motive edici görünebilir. Ancak bu durumda başarının ölçüsü çocuğun kendi gelişimi değil, başkasından daha iyi olmak hâline gelebilir. Bunun yerine çocuğun kendi ilerlemesine odaklanmak daha sağlıklıdır. Daha önce zorlandığı bir işi artık yapabilmesi, yeni bir yöntem geliştirmesi veya bir konuda daha bağımsız hâle gelmesi fark edilebilir.

Samimi Tepkilerden Vazgeçmek Gerekmiyor

Övgü konusunda dikkatli olmak, ebeveynlerin çocuklarına karşı mesafeli veya tepkisiz olması gerektiği anlamına gelmez. Çocuğun yaptığı bir şey karşısında gerçekten mutlu olduysanız bunu gösterebilirsiniz. Onunla gurur duyduğunuzu söyleyebilir, sevincini paylaşabilir ve başarısını kutlayabilirsiniz. Amaç “aferin” kelimesini tamamen hayatımızdan çıkarmak değildir. Amaç, bütün geri bildirimleri tek bir kelimeye sıkıştırmamaktır. Çocuk bazen övgüye, bazen cesaretlendirmeye, bazen yaptığı şeyin fark edilmesine, bazen de yalnızca ilgiyle dinlenmeye ihtiyaç duyar.

“Aferin” Yerine Neler Söylenebilir?

Geri bildirimi çeşitlendirmek için çocuğun davranışını ve sürecini tarif eden ifadeler kullanılabilir:

• - “Bunun için uzun süre uğraştığını fark ettim.”
• - “Farklı yollar denedin ve sonunda çözümü buldun.”
• - “Oyuncaklarını kendi başına yerine koydun.”
• - “Arkadaşının yardıma ihtiyacı olduğunu fark ettin.”
• - “Daha önce burada zorlanıyordun, şimdi kendin yapabildin.”
• - “Bunu yaparken çok dikkatli çalıştın.”
• - “Sonuç istediğin gibi olmadı ama yeniden denedin.”

Bu tür ifadeler çocuğa yalnızca olumlu bir değerlendirme sunmaz; hangi davranışının ve hangi çabasının fark edildiğini de gösterir.

Çocuğun En Çok İhtiyaç Duyduğu Şey Fark Edilmektir

Çocuklarımızı desteklemek için sürekli övmemiz gerekmez. Bazen yaptıkları şeyi dikkatle izlemek, çabalarını fark etmek ve deneyimleriyle gerçekten ilgilenmek çok daha anlamlı olabilir. “Aferin” sevgiyle söylendiğinde elbette kullanılabilir. Ancak tek geri bildirim biçimimiz hâline gelmesine gerek yoktur. Çünkü çocuk için değerli olan yalnızca yetişkinden olumlu bir kelime duymak değildir. Ne yaptığının, ne kadar uğraştığının ve nasıl geliştiğinin gerçekten görülmesidir.