Bir Çocuğa “Bilmiyorum” Demek Neden Değerlidir?

• “Gökyüzü neden mavi?”
• “Karıncalar birbirleriyle konuşur mu?”
• “Balıklar uyurken gözlerini neden kapatmıyor?”
• “Dünya dönüyorsa biz neden düşmüyoruz?”

Çocukların soruları bazen hiç beklemediğimiz bir anda gelir. Üstelik bir sorunun cevabını verdiğimizde hemen arkasından yenisi gelebilir: “Peki neden?” Yetişkinler olarak çocukların karşısında her şeyi bilen kişi olmamız gerektiğini düşünebiliriz. Bu nedenle cevabını bilmediğimiz bir soruyla karşılaştığımızda hızlıca bir açıklama yapmaya çalışabiliriz. Oysa bazen çocuğa verilebilecek en değerli cevaplardan biri oldukça basittir: “Bilmiyorum.”. Çünkü doğru şekilde kullanılan bir “Bilmiyorum”, konuşmayı bitiren değil, yeni bir keşfi başlatan cümle olabilir.

Yetişkinler Her Şeyi Bilmek Zorunda Değildir

Çocukların dünyasında yetişkinler uzun süre önemli bilgi kaynaklarından biridir. Bu nedenle anne, baba veya öğretmenin hemen her sorunun cevabını bildiğini düşünebilirler. Ancak yetişkinin bilmediği bir konuda bunu açıkça söylemesi çocuk açısından önemli bir deneyimdir. Çocuk böylece bilmemeyi bir eksiklik olarak değil, öğrenmenin doğal bir parçası olarak görebilir. Her insanın bilmediği şeyler vardır. Önemli olan her sorunun cevabına sahip olmak değil, bilmediğimiz bir şeyle karşılaştığımızda ne yaptığımızdır.

“Bilmiyorum” Merakı Bitirmek Zorunda Değildir

“Bilmiyorum.” cümlesinin ardından nokta koymak yerine bir soru işareti koyabilirsiniz. “Bilmiyorum, sence neden olabilir?”, “Ben de merak ettim. Birlikte araştıralım mı?” ya da “Bunu nasıl öğrenebiliriz?” gibi ifadeler çocuğun sorusunu yeniden ona yöneltir ve düşünmesi için alan oluşturur. Böylece çocuk yalnızca cevabı alan kişi olmaktan çıkar; cevabı arayan kişinin de kendisi olabileceğini keşfeder.

Hazır Cevap Yerine Düşünme Fırsatı

Çocuk bir soru sorduğunda cevabı hemen vermek çoğu zaman en hızlı yoldur. Ancak her zaman en öğretici yol olmayabilir. Örneğin çocuk “Bu taş neden diğerinden daha ağır?” diye sorduğunda doğrudan açıklama yapmak yerine iki taşı incelemesini, tahminde bulunmasını veya karşılaştırmasını isteyebilirsiniz. “Sen ne düşünüyorsun?”. Bu basit soru, çocuğun gözlem yapmasını ve kendi düşüncesini ifade etmesini teşvik eder. Çocuğun tahmininin doğru olması da gerekmez. Çünkü burada asıl değerli olan her seferinde doğru cevabı bulması değil; düşünmesi, bağlantı kurması, tahmin etmesi ve gerektiğinde fikrini değiştirebilmesidir.

Çocuklar Yanılmanın Normal Olduğunu da Öğrenir

Yetişkin sürekli doğru cevabı veren kişi olduğunda çocukta farkında olmadan “Bilmem gerekiyor.” düşüncesi oluşabilir. Bu durum bazı çocukların hata yapmaktan veya yanlış cevap vermekten çekinmesine neden olabilir. Oysa karşısındaki yetişkinin “Bunu bilmiyorum.” diyebildiğini gören çocuk, bilmemek ve öğrenmek arasındaki ilişkinin daha doğal olduğunu fark edebilir. “Bilmiyorum.”, “Henüz öğrenmedim.”, “Emin değilim.”, “Kontrol etmem gerekiyor.”. Bunların hiçbiri başarısızlık anlamına gelmez. Aksine, öğrenmenin başlangıç noktası çoğu zaman bilmediğimizi fark etmektir.

Her Sorunun Anında Cevaplanması Gerekmiyor

Çocukların merakı değerlidir ancak bu, yetişkinlerin her soruya saniyeler içinde ayrıntılı açıklamalar yapması gerektiği anlamına gelmez. Bazen soruyu çocuğun zihninde biraz bırakmak da faydalı olabilir. “Sen biraz düşün, ben de düşüneyim.”. Ardından birlikte kitaplara bakabilir, güvenilir kaynaklardan araştırabilir, küçük bir gözlem yapabilir veya basit bir deney gerçekleştirebilirsiniz. Böylece bir soru, birkaç saniyelik cevap alışverişinin ötesine geçerek küçük bir öğrenme sürecine dönüşür.

“Bilmiyorum”dan Sonra “Nasıl Öğrenebiliriz?” Gelmeli

Çocuk açısından belki de en önemli kazanımlardan biri budur. Her şeyi bilmek mümkün değildir ama bilgiye nasıl ulaşılacağını öğrenmek mümkündür. Bir bitkinin neden güneşe doğru yöneldiğini bilmiyorsanız birlikte gözlem yapabilirsiniz. Bir hayvan hakkında sorulan sorunun cevabından emin değilseniz bir kitaba bakabilirsiniz. Gökyüzüyle ilgili bir soru geldiyse bunu birlikte araştırabilirsiniz. Burada çocuk yalnızca yeni bir bilgi edinmez. Aynı zamanda bir soruyla karşılaştığında hangi yolları kullanabileceğini de deneyimler. Soru sormak, tahmin etmek, gözlemlemek, araştırmak, karşılaştırmak ve yeniden düşünmek… Bunların tamamı öğrenme sürecinin parçalarıdır.

Çocuğun Sorularını Küçümsemeyin

Yetişkin için çok basit veya anlamsız görünen bir soru, çocuk açısından oldukça önemli olabilir.

• - “Bulutlar neden düşmüyor?”
• - “Oyuncağım gece beni özlüyor mu?”
• - “Ağaçların canı acır mı?”

Bu soruların bazıları bilimsel, bazıları duygusal, bazıları ise tamamen hayal gücüne dayalı olabilir. Her durumda çocuğun soru sormaya devam edebilmesi için merakının ciddiye alındığını hissetmesi önemlidir. Cevabı bilmiyorsanız bunu söyleyebilirsiniz. Ancak sorunun değersiz olduğunu hissettirmemek gerekir. “Ne güzel bir şey merak ettin. Bunun cevabını ben de bilmiyorum.”. Bazen yalnızca bu cümle bile çocuğun merakını korumaya yeter.

Her Şeyi Bilen Değil, Birlikte Öğrenen Yetişkin Olmak

Çocuğun karşısında her şeyi bilen bir yetişkin olmaya çalışmak yerine onunla birlikte öğrenmeye açık bir yetişkin olmak çok daha değerli olabilir. Çünkü çocukların yalnızca bilgiye değil, öğrenme biçimlerine de ihtiyacı vardır. Bir yetişkin “Bilmiyorum ama öğrenebiliriz.” dediğinde aslında çocuğa güçlü bir mesaj verir: Bilmemek sorun değildir. Soru sormak değerlidir. Merak etmekten vazgeçmemek gerekir. Cevabı bulamadığımızda araştırabiliriz. Ve bazen öğrenme, doğru cevabı bilmekle değil, doğru sorunun peşinden gitmekle başlar. Bu nedenle çocuğunuz bir sonraki kez sizi cevabını bilmediğiniz bir soruyla şaşırttığında hemen bir cevap üretmek zorunda değilsiniz. “Bilmiyorum.” deyin. Sonra yanına küçük ama güçlü bir cümle daha ekleyin: “Birlikte öğrenelim mi?”.